Verregend landschap

Passacaglia in D Mineur

Een kleine, witgekalkte Deense kerk
in een verregend landschap. Nat. Druipnat.
In alle ramen hangen tranen te drogen.

In het gewelf krioelen orgeltonen.
De dominee knielt in stille aanbidding
voor een naakt kruisbeeld. Passacaglia.

Passacaglia in D van Buxtehude.

Mahler

Een pepermuntje en een pakje
papieren zakdoekjes, een avond
verspild aan stoffige stoelen, gehoest,
dorre wangen en nutteloze tranen.

Het bit van de toekomst

Karelië-suite 1893

1.
Het knappe van Sibelius:
hij maakte al filmmuziek voordat
de film was uitgevonden

Wie beet er ooit
zo graag, en zo precies,
op het bit van de toekomst!

2.
Hollywood is
nog niet wakker, Cinnecittà
ligt nog te slapen,
maar hoor
hoe in Karelië,

met hoornsignalen
en knarsende tanden,
de eerste maten van
die bombastische
nieuwe
tijd ontwaken.

Die Englein, die backen das Brot.

Bij het luisteren naar het slotdeel van Mahler vier. Uiteraard gezongen door Bianca Castafiore.

Das himmlische Leben.
Luchtbellen borrelen
op. Onder water

wandelen Kuifjes,
een beetje gezapig
misschien,
maar niet zonder humor

door hemelse lanen.

Behoedzaam

Bewegingen in het orkest, waargenomen

Ze beweegt zich
behoedzaam
tussen de kale blazers,
op weg

naar de struise
koperen lokken,
de lonkende ogen
van haar minnares
bij de violen.

Mysteriën 2013

De dichter troost Louis Andriessen, na zijn schoffering door de dirigent Mariss Jansons

Geruzie in nauwelijks
bedekte termen tussen
de man in de zaal
en de dirigent.

“Wat bedoelt u nou?
Wat wilt u hiermee zeggen?”

Het is niet erg, Louis, bedenk,
het is maar een dirigent.
En zijn tanden
zijn van karton.

Bruckner 7

15 juni 2019

In lijkbleek licht
en bijna zonder te bewegen,

het is wel duidelijk
dat Bernard Haitink hier
over zijn graf
heen staat te dirigeren.

Adembenemend.
Zelfs de zelfingenomen
blazers laten zich
een beetje intimideren.

No chamber music

Voor Luciano Berio

Geen vrouwen, Luciano,
geen stemmen
van opgewekt pratende vrouwen,
geen gerinkel van kopjes en schotels, geen
gesuis van verwarmingsbuizen.

IJzige stilte, beste vriend, is
het enige wat je ten deel valt.
De stilte van tussen

pluchen fauteuils. Geen gefluister,
geen hoesten. Geen kraken van snoepjes-
papiertjes. No chamber music.

Zo stram als riet

Avondconcert 1-10-15

Reinbert de Leeuw staat op het podium
“als een magere Hein”, maar hij heeft als
een held gespeeld, hij liet Oestvolskaja
huiveren in haar graf. Hij tuurt, kletsnat
en met hangende schouders, naar de zaal

waar het publiek is uitgebarsten in
een woest applaus, in rauw geschreeuw. Ze willen
nu bloed zien. Maar de pianist zwicht niet.

Hij buigt en buigt en buigt zo stram als riet.

Pianoduo Kalábova-Gugg

Zoals ze achter de piano zitten,
zo jong, zo pasgetrouwd, zo honeymoon,
zo gedisciplineerd ook, hij al een
en al gedienstigheid, zij zonder aan
iets anders te denken dan aan Petrouschka –

wel een embleem: ze tonen zo de mate
waarin muziek het hart verheft. Maar niets
dat wijst op menselijke procreatie.

De Russische ziel

Willem Alexander luistert naar Tsjaikovski

“Russische muziek,
dacht ik ontroerd,
net zo Russisch
als eieren van Fabergé.

De Russische ziel,
zo Russisch als wodka!

En aardappelen,
grote knollen,
glazig, vol water.”

Emfyseem

Brahms

I.M Leonard Bernstein

Uw zeer ironische ooglid, maestro,
en uw met bewonderenswaardige
terughoudendheid voorgedragen emfyseem,
maken u vrijwel onaantastbaar.
West Side Story: vergeven en vergeten;
ieder spoor van herinnering aan uw

hoerigheid uitgewist. We blijven mensen
nietwaar, maestro, en we weten dat
mensen nu eenmaal ad infinitum
wat eens gebeurd is, naspelen. De Joden
in Israël studeren ‘s avonds op
de Hoekse en Kabeljauwse twisten van
Richteren en Koningen. De Arabieren
houden het op 1001 nacht.

Wat heeft de voorkeur? Zelf was ik verloren
toen ik de zwierige gebaartjes zag
waarmee u, als een blikje nogal dure
shagtabak, de wondere wereld van
Brahms open maakte. Sindsdien werkte ik

iedere dag aan uw astmatisch kuchje,
oefende ik me in uw oogopslag.

Vaart

Bernstein dirigeert Mendelssohn, symfonie 3,4 & 5

Wat betreft de verbazende vaart, maestro,
waarmee u Mendelssohn deed, waarmee u
zonder één hapering uw troepen
door de partituur loodste:
lofwaardig!

Maar heb ik het mis als ik er ook
iets koortsachtigs in bespeur,
iets van astmatische haast,
van de radeloze greep naar
de inhalator?

“Ze speelden de sterren van de hemel,”
en “een tovenaar”, zuchten de dames
in het publiek. En Mendelssohn op zijn
procrustesbed steunde wellustig.

Maar wat vindt u er zelf van? Schenkt
die tomeloze vaart u echt genoegen
of is het eigenlijk, als u het terughoort,
toch eigenlijk, zeg, de echo van een al

te vaak beleefde, al te bekende angstdroom?

Hypostase van Yehudi Menuhin

Zoals een schaatser naar de juiste baan,
zo zoekt de kunstenaar voordat hij op moet naar
zijn kam. De jaren hebben op zijn haar

geen vat gehad: staal tegen tijd, een on-
gelijke strijd. En als hij Elgar uit
de snaren strijkt, en de elektriciteit

zwak aan zijn hoofdhuid knabbelt, weet hij heel
precies waaraan hij is begonnen: dat
er geen muziek is waar muziek op lijkt.

Portret van Bernstein met wolfshond

Poseren met een wolfshond, ja dat kan
wel als je Leonard Bernstein heet,
een echte wolvennaam tenslotte en
hij is ook niet bang uitgevallen. Maar

dit beest is niet aan camera’s gewend,
maestro! En het is een roofdier! Of
hij wel van mensen houdt, dat is maar zeer
de vraag, en is geknuffeld worden door
een musicus iets wat hij ambieert?

Om maar te zwijgen over wat hij ruikt
als u bijvoorbeeld aftershave gebruikt.

Mondscheinsonate

In het Mozarteum in Salzburg

Rudolf Buchbinder, trouwe knecht
op de bühne in Salzburg, hij speelt
vandaag sonate voor de rechterpink,
en iedereen die toekijkt ademloos,
maar wat gebeuren moet gebeurt:

als zijn handen bezadigde krabben zijn
die min of meer tevreden
over het klavier scharrelen,
de rechterpink, dat
meest essentiële instrumentje, is

niet echt gezeglijk: klauwt wel eens, niet
altijd, maar ook niet altijd niet,
helemaal of niet helemaal,
of half of bijna half,
of maar een beetje,
mis.

Een waarlijk francofiele melodie

Marc Erkens speelt het pianoconcert in es van John Ireland

In zijn pafferige, bijna Vlaamse trekken
is de musicus nauwelijks te herkennen,

maar het orkest achter hem geeft geen krimp
zolang zijn vingers hun werk verzetten.

De klanken uit zijn slanke piano
schieten als kleine vissen door elkaar
en de waldhoorn antwoordt gehoorzaam.

De dirigent, met het gezicht van een
negentiende-eeuwse schoolfrik, speelt
het spel zonder een spoor van spotzucht mee.

En als bij toeval vormt zich die
schier ongelofelijke, smachtende,
die waarlijk francofiele melodie.

Hartje. Mierzoet. In bladerdeeg gelegd.

Rossini’s Stabat Mater, Afbuigen in Salzburg

“Heel mooi gedaan,” fluistert hij tegen de
gezette alt. Ze heeft gezongen als
een nachtegaal in het hart van een storm
en het vrouwelijk deel van het publiek

zeker en vast een natte broek bezorgd.
Maar dat kan haar niet schelen. Zachtjes knijpt
ze in de hand van de tenor. De gel
druipt uit zijn haar, de baard schijnt door zijn huid.

Ze glimlacht raadselachtig voor zich uit.
Ze denkt: hij heeft het al zo vaak gezegd.

Hartje. Mierzoet. In bladerdeeg gelegd.

Stille nacht

Later zingt Aafje Heynis Stille Nacht,
met Simon Jansen op het orgel en
een kerk vol aandachtige mensen.

Ze zijn net echt, hun jassen ruiken
onmiskenbaar naar regen en hun wangen

zijn strak als perkament, de neuzen spits
van inlevingsvermogen. Alles kits
achter de rits? Zet de muziek maar zacht.

Eerbetoon

 Zeppegno en Bini

Op het eiland Susak


1919, Zeppegno maakte
met Bini, een verkenningsvlucht naar Susak
waarbij ze neerstortten: een motorstoring.

En Bini die in de cabine werd
gevonden leefde nog maar bloedde over
zijn hele lijf. Zeppegno sprong. En viel

en vond op slag de dood, gespietst op het
smeedijzer van het hekwerk om een villa.
Het hekwerk om een buitenhuis in Susak.

In de aula staan carabinieri,
met koppelriemen over vette schinken.

En bloemenzeeën die ten hemel stinken.
Waarin ze, voor het avond wordt, verdrinken.

Vleermuizen

In Modena 1922.

Enzo Ferrari, met halfopen mond,
ogen wijdopen en het haar rechtop
aan het stuur van zijn Alfa Romeo.

Hele fabriekswijken staan op de stoep
voor hun cavalerist te juichen, hun
commendatore. Enzo aan het stuur,
de straten leeg en wit en onbeschaamd,

hij salueert, hij neemt de hulde in
ontvangst, charmant, zoals het hem geleerd is,
vriendelijk en bescheiden, want hij weet
van huis uit wel wat wel en niet verkeerd is.

Hij ligt op San Cataldo, al veertig jaar.
Vleermuizen vliegen je er ‘s avonds na.

Eerbetoon aan Pia Beck

September in the Rain


Met Pia Beck aan de piano. Aan
de bar mannen die altijd al oud waren,
ogen berekenend, wel gladgeschoren

maar uit de huid kruipen al nieuwe haren.
Onstuitbaar. Mannen, hongerig naar seks,
want seks houdt mannen in beweging. Zij,

zijzelf, voor die paar honderd gulden fooi
en drankjes van de zaak, wil ze niet zingen
om maar te zwijgen over andere dingen.

‘September in the Rain.’ Haar vingers gaan
heel licht over de toetsen. Buiten staan
de nieuwe patiënten al op te dringen.

De beste seks

De beste seks is koude seks, dat is
in zoveel jaar ervaring wel gebleken,
denkt Pia Beck en niemand die

dat uit haar hoofd praat. En het beste haar
is zilverkleurig haar, een helm die in

het licht van spotjes bijna lijkt te leven.


Alles draait

The Windmills of Your Mind, een liedje van
Michel Legrand, best goed, en alles draait
en dat is waar je kroegpubliek mee paait.

Je hebt weer veel te veel gerookt en mee-
gerookt, je keel is dik, en je krijgt de
likeurtjes bijna niet meer doorgeslikt,

maar stil maar, Pieternella, klaag maar niet,
je vingers huppelen nog steeds zo licht
over de toetsen dat de melodie

in lucht lijkt op te gaan. En alles waait
voorbij, de leegte in. En alles draait.

Piaf

Haar naam is nog springlevend en haar stem,
de eeuwige klaagzang van de eeuwige vrouw,
is nog in alle formats verkrijgbaar,

de zangeres zelf evenwel is dood,
op Père Lachaise koestert ze zich in
de geur van patchoeli en doorweekte grond.

Wie luistert er nog naar Edith Piaf,
wie in de overbelichte ochtend, wie
in de hitte van de namiddag

waar kleine vogels rond de zandbak vliegen
en kwetteren en vechten om kruimels brood?

Wie in het godvergeten avondrood?

Romy Schneider

1. Sissi

Met haar ogen knipperend
(is het tegen de zon of zijn het tranen?)
staat ze op het balkon, staat ze te stralen naar
Behörden, die met jagershoedjes zwaaien.

Beneden, op de Donau, drijven boten,
met massa’s opgetogen onderdanen,
armen en benen hangen over boord en
er wapperen vlaggen met brede banen.

Alle teleurstelling achter de schermen
houden, alle teleurstelling verwerken zonder
iets van teleurstelling te laten raden,

denkt ze, anders verliest ze het respect,
anders verliest ze misschien zelfs de arm
van Karlheinz Böhm,
van haar aanbiddelijke gade.

2. Lijden

Hoe lang nog, Romy, hoe lang nog voordat
iedere illusie in het water is
gevallen? Voordat ook de Franse gangster
waar je theaterhart het meest naar uitging

open kaart met je speelt. Alain Delon,
met wie je lange hete uren deelde
in geur van menselijke wellust aan
de rand van een zwembad in St. Tropez.

De geur van menselijke wellust, Romy,
zozeer begeerd, zo slaafs verkregen,
zo bitter steeds berouwd.

Maar zeg maar, welke vrouw heeft niet geleden?

Chopin in Warschau

Hij zit hoog in het zadel. Op

zijn neus zetten zich vliegen neer.

Hij heeft eczeem en hij is meer
wel ziek dan niet. Hij oefent op

zijn contrapunt, zes uur per week,
en hij denkt ondertussen aan

niets anders dan zijn lelijkheid:
zijn bleke huid, zijn slechte haar,

zijn neus die als de neus van een
gestorvene naar voren steekt.

Hij rijdt weliswaar paard, maar bij
de meisjes is hij niet in tel.

Hij is veroordeeld tot de hand.
Zijn toekomst ligt waarschijnlijk wel

in een of ander buitenland.

Nieuwe kleren

“Een aria voor klavecimbel met
veranderingen, Johann S. kon er
zijn puzzeldrift op botvieren en in
één moeite door Händel een lesje leren,

mijn liefje, wat wil je nog meer! Nou ja,
‘muziek om slapeloosheid te verdrijven’:
zo is het stuk aan Keyserlingk verkocht,
maar is het dat waar we voor musiceren?

zegt Johann, maar je zou ook kunnen zeggen:
muziek is balsem voor de ziel, daar hoeft
zich geen kapelmeester voor te generen.

En de vergoeding was riant. Van wat
deze compositie heeft opgebracht,
draagt de hele familie nieuwe kleren.”

Aan het woord is uiteraard Anna Magdalena de vrouw van de componist. Bachs stuk schijnt te zijn geïnspireerd door een Chaconne van Händel. De beloning, zo wil het verhaal, was een gouden beker met honderd louis d’or.

1825

Zelfs Rutger Schimmelpenninck, altijd zo
bedaard, zo goedgemutst, zo welbespraakt,
was niet in staat om de herzieningsdrang
van Bonaparte te pareren. Dus
werd hij herzien, herzien en weer herzien:

ambassadeur en onderhandelaar,
raadspensionaris in Den Haag en na
een jaar met compliments geremplaceerd
door Lodewijk Napoleon, de broer.

Benoemd tot Chevalier de France, dat wel.
Halfblind, maar toch nog altijd zo bedaard,
zo welbespraakt, zo goedgemutst, zo glad,
dat hij in 1825 al
weer zitting in de Eerste Kamer had.

Portret

Met wangen, bijna remonstrants, een hals
die strammig oprijst uit een open kraag,
zijn kleine oogjes gluren wantrouwig
de wijde wereld in en nemen waar
wat er spartelt en speelt, wat hoog, wat laag.

De neus snuift alles op: racisme is
weer terug, fascisme is nog lang niet weg.
Leve de koning? Dat is dubieus
Leve de rechtsstaat! Zo blijft dit portret

veilig binnen de grenzen als gesteld
door kerkelijke en wereldlijke wet.
En geld. Alleen de neus lijkt soms
voorbij de lijst te steken: trompe l’oeil.

Als: als ik jou ken, ken jij dan ook mij?

Kuisheid en orthodoxie

Een twee drie

Kuisheid en orthodoxie

Euthymius, een man uit Saloniki,
stichtte in 863 op
de Athosberg een klooster. Hij at gras.
En later vestigde hij zich op een zuil
en hekelde vandaar zijn kloosterbroeders.

En 200 jaar later kwam de keizer
van Constantinopel ter ore dat
de monniken de dochters van de herders
neukten die daar hun schaapjes hoedden
en zelfs de schaapjes zelf. Een twee drie.

Tot zover kuisheid en orthodoxie.

Hij at gras: ‘hij verdiende geld’?

Dienstbaarheid

Boutros Boutros Ghali, secretaris-generaal van de Verenigde Naties van 1992 tot 1997.

1.
Dienstbaarheid. Vierentwintig uur
per dag. En een naam
in de boeken. Lofwaardig.
Respect van het nageslacht.

Dienstbaarheid. Eén
roos in de vaas, de bloem
nog recht op de steel, het blad
al een tikje verwelkt.

2.
Alles is glossy. Als
in plastic gegoten.
De wanden, de deur,
het immense bureau: glossy,

een beetje onecht. Zelfs
het schitterend uitzicht
over East River.

3.
Geluidloos glijden
de limo’s naar
het rauwe trottoir.

Met bevende voeten
maakt hij zich los
uit een halve maan
van dossierdragers.

Dienstbaarheid en
een goede naam.

4.
Eén roos in de vaas. Eén roos.
Het blad is uit-
gedroogd en de bloem
al bijna verwelkt.

Boutros-Ghali (1922-2016) was een Egyptische kopt. Zijn ambtstermijn werd niet verlengd na een veto van de Amerikanen. Ze verweten hem onder andere de bureaucratie en verspilling bij de VN. Wat de werkelijke reden was, is voor zover ik weet niet bekend.

Wisseling van de wacht bij het Kremlin

1.
Niet gadegeslagen door
de gehaaste vrouwen met
hun boodschappentassen van kunstleer,

noch door de
hardvochtige schoolkinderen die
alles al weten:

ze staan tegenover elkaar
in het volmaakte midden van
een denkbeeldige cirkel.


2.
Met enig (maar heel weinig)
geschuur en gekletter,
presenteren ze elkaar

het fossiel van hun hart.


3
Zien ze elkaar? Nee. Ze zijn
zo introvert als
bergen en meren, ze


verbeelden in streng feldgrün
met gele tressen
volstrekte tijdloosheid.

In hun ogen is alles één.


4.
Marlborough-reclame
in Moskou is
reclame voor

de wisseling van
de wacht bij het Kremlin.


5.
In het volmaakte middelpunt
van een denkbeeldige cirkel
is alles één.

Moskou 1993

De conductrice van de trolleybus
koestert de tas op haar heup.

Haar hart
is zo traag
als een merel
op het Rode Plein.

O komsomolskaja

O komsomolskaja, leer mij
de waarheid kennen. In Stavropol,
Omsk of Novosibirsk,
De waarheid

van modder, van kou en regen,
van lompe vrouwen met hoofddoeken,
kinderen aan hun rokken,
die samendrommen om vrachtwagens.

Aardappels zullen we eten
en gele rapen en stukken
koud schapenvlees. Met vette vingers

‘s avonds de tv aanzetten
en kijken naar kosmonauten die,
schuin achter Lenin, met platte gezichten,
hun Soyoez bestijgen. Maar

zonder de waarheid, zonder
analyse en illustratie, de leer
van het dialectisch materialisme,

is niets, geen regen, geen voedsel,
geen vader, geen moeder,
geen reis naar de sterren compleet.

Desert Storm 1991

1.
Heel hard, he, maar op smalle voeten,
maar net in evenwicht. Het craquelé
is onberispelijk:

Bush lacht zo strak, zo pijnlijk als
een porseleinen pop.

2.
‘We blijven op onze
sterren en strepen staan, mannen.
En alle lijken die naar huis

terugkeren, zullen in hun bodybags
zweten van trots,
ze zullen zwellen van genoegdoening!’

3.
De macht van clichés.
Je kijkt
naar NPO 1.

Jongetjes van acht
tonen in
een warme handpalm
medaillons met foto’s
van mooie meisjes.

Tantes
gluren uit tent.
Ooms: wapen
op schoot, benen
over elkaar, uitgezakt
in hun rookstoel.

4.
En om tien uur
wemelt het op het televisiescherm
van ernstig kijkende Arabieren
- baarden en djellaba’s -
die Latijn spreken
met een Engels accent:

“Yes, their withdrawal is
a sine qua non
[sainie kwoh non].”

In hun hals
kriebelt het wolmerk.

Kleren

Looks, liabilities, wie gelooft
er nog in de mythen van de
Amerikanen? Zeventig jaar na dato

blijkt de bevrijding vooral
door zakelijke overwegingen
ingegeven: de vrije markt is gewoon

invulling van de leemte die ontstond
na het wegvallen van
de Wagneriaanse humbug.

En in één ruk door
Rusland achter het IJzeren Gordijn: oké,
een meesterzet, maar al lang uitgewerkt.

Vanuit ons pretpark – roze donderdag
volgt naadloos op roze woensdag, roze dinsdag
en de terrassen puilen uit –

volgen we trouw de schijnbewegingen
van de markt. We staren
naar wat er door de straten paradeert:

“Wie maakt ons wat! Wie maakt ons wat! Wie weet
welke kleren we morgen dragen, wie

weet wat de geheimen zijn van onze dagen.”

Catch 22

Witwasonderzoek

Of Yossarian
een Assyriër is,
dat staat te bezien.

Zeker is dat hij
onsterfelijk is,
dat is zeker.

Zijn handwasjes doet
hij op een binnenplaats
ergens in Eldorado.

American myth

Jim Morrison was
van de Amerikanen
de enige niet
die stierf in een badkuip.

In 1884 ging
Paul Morphy hem voor,
de schaakkampioen.

In een badkuip, door
twaalf paar damesschoenen
omsingeld. Alleen,

seks was
niet echt het probleem.

Of misschien ook wel, wie zal het zeggen.

Wanneer zingen de meisjes

Wasserette

Wanneer zingen de meisjes,
in deze
van waspoeder en water-
damp verzadigde kelder?

Meisjes bij wasmachines, meisjes
met strakke mondjes
en vette haren, die
hun portemonnee
in de buste bewaren.

Meisjes, zwaar opgemaakt,
met boze ogen,
met tragische ogen
die niets verraden,
met sterke armen die
de wasmanden dragen.

Wanneer zingen de meisjes,
in deze
van waspoeder en water-
damp verzadigde kelder?

Met strakke mondjes
en vette haren.
Wie zullen hen vragen?
Wat zullen ze vragen?

Oude politiek

Oude politiek

Uit het kabinet Kok II

De grijsgeblokte goeroe die zich, in
een lang maar met aplomb gebracht betoog
dat eigenlijk over iets anders gaat
“haar fan” noemt, “haar zeer grote fan”, vindt niet

veel bijval, iedereen verdenkt hem van
sarcasme: deze middelbare vrouw
met platgespoten kapsel en gering-
schattende mond lijkt saai als een portret
dat al sinds jaren stof verzamelt in
een kast of in de la van een buffet.

Intussen evenwel verorbert met
verfijnd genoegen – een habitué! –
zij Sachertaart bij Pulchri Studio
en drukt een porseleinen kopje aan
haar lippen voor een heel klein teugje thee.

Om seks geeft ze al een eeuwigheid niet meer.
Toch weet ze zeker – meent althans te weten –
dat ze in háár tijd heel wat heeft uitgevreten.

Wel ordinair misschien als je er op terug-
kijkt, maar toch als herinnering, wanneer
je je er niet overmatig op fixeert,
ook niet verkeerd, denkt ze zelfingenomen.

Achter hermetisch afgesloten deuren
wringt zich het spookbeeld van een lichaam dat
wit is en langgerekt en geil en dat
kermt als een kat, kermt als een naakte kat.

Rick’s choice

Rick ziet de wereld vanuit een vuurtoren
en niet zonder tevredenheid. Allicht.
Onder de enthousiaste lampen van

zijn ogen lijkt alles duizend keer mooier
dan vanaf grauwe, natte, tamelijk
verslonsde duinen hier beneden.

‘s Zondags ter kerke moeten we het wel
zonder hem stellen, maar de banken geuren
naar boenwas en de deuren met

de leren tochtgordijnen zien er uit
alsof hij elk moment
– denkend dat hij zijn 'image' zo bevestigt –

gierend binnen kan komen rennen uit
het holst van de gemiste jaren zestig.

‘s Middags op het ministerie van onderwijs

December 1999, Loek Hermans botst met PvdA, D66 en oppositie over onderwijsgelden.

Leunt tegen plint, rammelt met sleutels in
zijn zak, vaag glimlachend, hij weet wel wat
zijn charme is. De grote lijnen van
ieder dossier beheerst hij door en door,

maar op de fijne kneepjes komt het aan,
op de inspiratie van het ogenblik,
en voordat je het weet sta je voor aap.
Om hem heen hangen voorgangers in ruste,

de portretten van morsdode ministers,
Cats, of hoe heette ook weer die oude knaap,
Deetman, Van Kemenade, Pais – van pais
en vree, lauw kans dat die hem nog iets maakt.

Maar soms – heel zelden! o zo zelden! – rijst
de monnikskop van Ritzen uit zijn slaap…

Kemenade

Minister van onderwijs in Van Agt II

Een koele vogel, Kemenade, kan
hij echt een pijp roken terwijl hij praat.

Of is het een playback: beweegt hij met
zijn mond terwijl de technicus

de afgesproken bandopname draait

Nou, ik kan u vertellen

Hommage aan Neelie Kroes

1.
“Nou, ik kan u vertellen”, zegt ze scherp,
“aan smeergeld doe ik niet en tranen hebben
op mij geen invloed, dus…” Ze kijkt
haar gesprekspartner, een vastgoedbaron
van twijfelachtige integriteit

zo onbeschaamd aan, dat hij niet meer weet
of hij haar bekken moet of niet. Hij grijpt
naar zijn portemonnee, maar zij heeft zich

al afgewend en rommelt in haar tas.
Ze komt tevoorschijn met een telefoon
die jakkert met een ijle oproeptoon.

2.
“Van mededinging weet ik alles af
na tien jaar eurocommissariaat,”
zegt ze poeslief, “waarmee ik maar wil zeggen,
ik ken de regels op mijn duimpje, ik ben
geen vreemdeling in dat Jerusalem.”

“Dit is geen kinderspel,” zegt ze, “dit is
iets voor de mannen in Armanipak.
Het beste is ze bij de nek te grijpen
en heen en weer te schudden tot de krak.”

3.
“Ik leef toevallig in het heden, niet
in het verleden, en al helemaal
niet in de toekomst,” zegt ze, en ze kijkt
alsof ze poep ruikt. Nou, wat wil je, ja?
Wie loopt zo’n topwijf nou niet achterna?

Kardinaalsmuts

Maart 2013

Ik zag op het hoofd van Felix Rottenberg
een roze kardinaalsmuts met een steeltje,
en zijn knikken en hoofdschudden
kreeg op slag iets prelatigs.

Dit maakte zijn bekommernis
om de gewone man, uit “lagere beroepen”,
niet minder echt natuurlijk, maar is zo’n
vertoon van meegevoel niet overdreven?

In het conclaaf telt hij nauwelijks mee,
geen kanshebber, te jong, te zeer roué.

Maar de Heilige Geest doet wat hij wil.
Ook Rottenberg kan worden uitverkoren.

Bekommernis als geestig tijdverdrijf!
Hij noemt zichzelf paus Felix IV (of V).

Im Abendrot

Im Abendrot

Im Abendrot, zong Birgit Nilsson, en
Im Abendrot ook Schwarzkopf. Ja, natuurlijk,
en het was wit en weelderig; en onder
het decolleté lieten zich tepels raden
als kleine aardbeien; echt iets om bij
het wulpse kwinkeleren van de eerste
vroege vogels te consumeren. Maar

na de bevrediging, wanneer het gloeien
van wellust wegvloeit tussen de gezwollen
schaamlippen, als de desillusie van
het postcoïtum intreedt, wat bindt ons

dan nog aan Richard Strauss, alleen
toch de uitgestelde élégance van
vergeelde rozenbladeren, bouffantes,

een fin de siècle aangezien voor heden?

Stiff upper lip

“Liefde, uiteindelijk een kwestie van
stiff upper lip,” zeg je bescheiden. Als
de felle brand van het lichaam is geblust,

bekijken we ansichtkaarten uit
de belle époque en wijzen we elkaar
glimlachend de details: de fiere rug,

de chic waarmee ze zich over hun benen
buigen, jaren voordat ze nylons hebben!
En het volume van hun boezems! Lagen

plooien zich zonder moeite over lagen,
zonder maar in het minst te overdrijven.
Zouden al die volumineuze lijven

echt zijn gestorven zonder vrucht te dragen?

Het vrouwenlichaam

“Het vrouwenlichaam,” zei ik
met volle mond (tegenover me
koesterde ik, discreet achter de hand,
de wandelende lijken van de PvdA,
aan mijn voeten wiegelden waterlelies,
in het lauwe water), “het vrouwenlichaam is
een embleem van vergankelijkheid. Al
die verleidelijke vormen, al dat ronde,
dat zachte, het is alleen in het leven geroepen

t.b.v. de procreatie. Als het zich
heeft voortgeplant, verwelkt
het razendsnel. Dat is de
essentie van de sociaaldemocratie.
Willy Brandt, Willy zelf, wist zich niet aan
dit soort wetmatigheden te onttrekken:
met al het gelijk van de wereld aan zijn kant
is hij in het graf gezonken. Net zo Brecht:

een voortbestaan alleen in woorden
en grappen is onvruchtbaar – zélfs wanneer
de grappen zijn gestolen. En wat telt,
in the end, is alleen voortbestaan, is dus
alleen het wellustige steunen van het vlees.”

Opmarcheren

Haar hand leunt op de toog, het tasje staat
hoog en droog naast haar. In haar haviksoog
schuilt ongemerkt nog wel enige
compassie, maar dat is niet van dien
aard dat congresgangers het kunnen zien.

De ouderdom komt met gebreken, denkt
ze, daarvoor is begrip, juist daarvoor, in
de hedendaagse sociaaldemocratie!
Denk aan Europa! Brussel! Straatsburg! Denk
aan al dat bleke, afgetobde vlees,
waarin de emoties, door een lang proces
van inkapseling, veilig blijven op-
gekropt, terwijl het politiek instinct
zich uit in een onbekommerd geblaf!

Denk progressief! Vooruitgang blijft het woord!
Als Diederik het zegt, is er geen aan-
leiding voor twijfel. Toch? Haar hart is rood.
Geen krul van haar volmaakt geverfde haar
is niet gedrenkt in het gedachtegoed
van links. Haar vingers knippen, wijzen. Haar
tijd is nog niet voorbij. Ze staat als een
rots in de branding. Maar hoe kan het dan,
denkt ze, dat als ze aan vooruitgang denkt,
ze alleen maar denkt aan opmars naar de dood.

Verliefd op Hetje Da

Nog steeds een beetje rood, he, Hetje, blozend
van genoegen op ieder podium,
en nog steeds een beetje verliefd
op jezelf, met die kranige signalen
van je vingers, knippen, wijzen, jouw tijd
is nog lang niet voorbij, je staat als een
rots in de branding. Goed, je hals wordt er
niet gaver op, maar beslist ook
niet minder wendbaar. En je snavel briest
nog steeds vuur voor ieder gehoor.

Of het nu over Dibbets gaat of over
Fincent fan Gogh, gefundenes Fressen.
En steeds met die dikke f
van “fijn,” “fantastisch,” “falig,” want geen fee
gaat je te hoog in het belang
van het feministisch relativisme.
En steeds bonne gamine, Hetje, want
dat trucje ken je ook.

Nog steeds een beetje rood, je ideaal
nog altijd ferm in het vizier. De wereld is
misschien geen pretje, maar je lacht je er
wel door – misschien met holle ogen, en
de hand onder je kin is een
schokkend antediluviaans relict,
maar het hart is nog in topvorm, ongebroken,
en ook je voet, je kleine voet, compact
als altijd, tussen de deur van de macht.

Portret

Wat op school door iedereen
werd aangezien voor achterbaksheid, bleek
in het echte leven, tot zijn eigen verbazing,
en tegen elke verwachting, diplomatie.

Zijn heimelijke aard, die afzijdigheid,
die steelse glimlachjes, dat zwijgen,
alle eigenschappen die in het kind
afstootten en hem tot eenzaamheid
leken te veroordelen, waren
uiteindelijk het beginkapitaal van
een indrukwekkende carrière,

voorafschaduwingen van discretie,
omzichtigheid en terughoudendheid,
van staatsmanschap zelfs. Nu zijn haren grijzen
en plooien zijn gelaat doorgroeven, wordt hij
zo ongeveer onweerstaanbaar. Vrouwen,
met hun ongeëvenaard talent voor mis-
taxatie, lispelen van opwinding
als ze hem ontmoeten. Vakgenoten,
allemaal uiteraard ook niet van gisteren,
begroeten hem met steelse, maar respect-

volle glimlachjes. Hij, blakend
van onoprechtheid, houdt zich afzijdig,
streelt met een vinger voorzichtig langs
zijn gepoederde kin. Hult zich in
de eminentie van voorlopig zwijgen.

Portretten 5

Zelfportret met pluimen

Admiraal van de wereldzeeën mag ik mij
noemen en vice-roy van alle landen
die ik ontdek. Zo ga ik scheep. Mijn handen
tasten onrustig langs de reling. Ach,

mijn koninkrijk! Niet zonder trots betreed
ik het kasteel en ik kijk uit
over mijn kudde zeilen. Ik tik op
het glas van het kompas. De meeuwen krijsen.
Onder mijn laarzen kraakt het verse eikenhout.

In Pálos slapen de vrouwen
onder de olmen,
de kinderen sterven of groeien op
en verliezen hun tanden. Ik vaar langs

de koperen band van de evenaar
en schreeuw mijn orders naar mijn ongelikte
scheepsvolk. Ik ben onwrikbaar. Ik

brandschat Bantam, en ik terroriseer
maandenlang de ongelukkige Molukken.

Met naakte billen

Toen Columbus in 1492 vertrok om India te ontdekken, had hij een brief bij zich voor de grote Khan, met een vrome verklaring voor zijn komst.


“Als we Jerusalem niet mogen winnen,
laat het dan Indië zijn, waar we ons

als zwijnen wentelen in rijkdom. Laat
ons, als het Heilig Graf ons moet ontgaan,

met harde hand, heer, tot uw mammon bidden.
Als god niet met ons is, willen we althans

met naakte billen in het zilver zitten.”

Vasco da Gama

1.

Vasco da Gama kwam in Calicut
en zette er zijn lading op de kade:
honing en olie, mutsen, Hollands laken,

maar de Calicutanen waren niet
onder de indruk, zeiden ze, want zie,
de armste scharrelaars uit Mekka kwamen

met mooiere cadeaus. De Portugezen
lachten bescheiden in hun baard. Ze strelen
het weerbarstige brons van hun kanons.

Geen reden om zich nader te verklaren,
dit is gewoon de eerste stap. Er varen

hierna meer schepen uit, veel meer. We zullen
hun rijkdom oogsten. En ons zaad niet sparen.

2.

Overal onderweg, weet je, dat zelfde
neerbuigende gedrag! ‘De handelswaar
voldoet niet aan de normen.’ ‘Is goedkoop.’
‘Is onaantrekkelijk.’ Ja. Goed. Misschien.

Maar deze expeditie laat iets zien
waar ongelovigen geen weet van hebben:
echte meedogenloosheid. Zeuren mag,
maar wie hun tegenwerkt, maken ze af.

3

De terugreis is een ramp. De meesten dood en
de rest zozeer onder de indruk van
dat grote sterven dat ze nauwelijks
nog praten. En hun kleren zijn versleten
door zon en zee. Maar ze zijn niet vervaard.

Ze dromen van een liefdeseiland waar
heidense nimfen hen ontvangen en
dat ze de weg erheen geopend hebben
voor Portugese schepen. En ja, ooit
zullen ze in Calicut terugkomen, maar
dan in fluweel gehuld en goudbrokaat,

en onverschillig langs de kramen lopen
om aan te wijzen wat ze willen kopen.

Anno 1445

1.

Waar goud als kool, als peen, groeit in het zand
en wordt geoogst door naakte negerinnen,

zingend en dansend in de dageraad,
daar zullen wij ook heen gaan, zullen wij,

onze zweep achter onze rug verborgen,
ons zaad niet sparend, bij de dageraad

op onze eigen wijs dansen en zingen.

2.

Zingend en dansend in de dageraad,
het vuige goud weegt zwaar in onze zakken,
de oogst waarvoor we woonplaatsen verbranden -

denken we dat we nog te leven hebben?
of denken we dat we nooit zullen sterven?
Als achter onze rug de trommels stampen

en voor ons vormen er zich flarden rook,
draaien we aan onze dikke gouden ringen,
en dansen we onze dagelijkse dood.

3.

De mensenhandel is in deze tijd
iets heel anders dan nu: wie taalt er nu

nog naar het zielenheil van wie er op
de zwarte markt komt, maar toen schonk een prins

aan ieder schip banieren: kijk, het kruis
van de Orde van Jezus wappert fier

boven de hoofden, kroes en sluik, die hier
samen zijn in gebed.
Maar geen kwartier!

Het stamhoofd dat hen komt begroeten doden
ze in een handomdraai, met droge ogen.

4.

Exacte catalogisering wat
er wordt gekocht en tegen welke prijs

is wél van eminent belang, omdat
er altijd ingekocht wordt voor de kroon,

en omdat een vast aandeel in de winst,
als boetedoening voor wat uit de hand

gelopen is, aan priesters wordt verspild.

Toelichting

1.

Door tucht en transcendentie kregen we
voet aan de grond in Afrika en door
het schrikbarende knarsen van ons ijzer.

Grimmige kleine engelen waren we,
zoals we over de bospaden krioelden,
met helm en borstkuras en de musket

over de schouder. Bij het lopen maakten
we dwarse grappen over onze heiland,

de goede heren heiligen en de
allerbeminnelijkste maagd Maria.

2.

We telden niet de blaren op de hielen
van onze hoeren, noch de lijken die
we oogstten, wetend: wat we moeten lijden

is te verwaarlozen bij vergelijking
met de ontzaggelijke winsten. Zingend
en grappen makend trokken we van dorp

naar dorp, overal dopend, dodend,
en onbarmhartig onze prijs afdwingend.

3.

“Haha, we zullen uit de schedel drinken
van onze vijanden, een ketting van

hun tanden zullen we ons rijgen, van
hun ellepijp maken we ons een fluit

om onze marsmuziek te blazen, dansen
zullen we bij het tromgeroffel van

trommels die zijn bespannen met hun huid!”

Anders

Zoals de schepen op de rede rijden,
reden wij op de raadselachtigheid
van deze zwarte vrouwen, zo verschillend
van onze eigen vrouwen, zo hetzelfde.

Alleen dat ze ons lachend in de vinger
beten wanneer we klaarkwamen, was niet
of nauwelijks begrijpelijk voor mannen
die van de schandelijkheid van hun daden
zo diep doordrongen zijn als wij toen waren:

het leek soms wel of ze oprecht verlangen
om onze Portugese vrucht te ontvangen.