Palermo

 Maart 2012. Voor Marjolein Wortmann

 1. Proloog

Alles altijd draait om betekenis -
die we niet kennen, maar die we aan geluiden,
aan bewegingen, aan kleuren hechten,
en die we omvormen, opslaan, vastleggen, want zo
doen we ons de zin van het leven cadeau.

2. Piazza Cassa di Risparmio

We zaten in de keuken met een jonge
Duitser nog even over de Hortus
te praten, Marjolein. Hij vroeg ons of
het niet een beetje vroeg was in het jaar.

Dat wel, de oleander was nog niet
in bloei, maar er stonden al hele scharen
van citrusstruiken met hun fruit te pralen,
de irissen puilden uit de perken, parkieten vlogen
boven stammen met doornen en slangenbomen.

Was Goethe hier ook? Onmiddellijk werd
de Italienische Reise op tafel gelegd.
Hij was hier in 1787, stelden wij vast,
twee jaar voordat
de Hortus in de boeken open was.

Daarna nemen we afscheid en vertrekken,
bonkend met onze Samsonite-koffers,
zeventig treden af, en door de steeg,
tot we het plein bereiken waar we met
een euromunt onze auto bevrijden.

3. De stad
De hortus botanicus van Palermo
ligt als een stoffig juweel naast de stad.
Iedereen is hem al lang vergeten,
maar dat Goethe hier ooit naar de oerplant zocht,
is geboekstaafd door Duitse geleerden,
met alle details over wat hij dacht
en wat hij op basis daarvan beweerde.

De stad intussen ademt in en uit
zijn schaduwen en geluiden en geuren en beweegt
als een groot dier met honderdduizend huiden,
in honderdduizend kleuren, als een stier
in de arena van het diepe zuiden,
als een vlucht duiven, als een kameleon
onder de slinkse vingers van de nog
niet helemaal rijpe lentezon.

Een veelluik van honderdduizend formaten:
het ballet van elektriciteitsdraden
op bladderende gevels, plastic vazen
met plastic bloemen, volle vuilcontainers
in stegen achter sjofele paleizen,
de tanden van ijverige Afrikanen
aan wie je en français de weg kunt vragen,
kinderen die tegen speelgoed praten
en vrouwen die steeds hun borsten aanraken,
en mannen die onbewogen toekijken
uit auto’s of uit de ingang van een bar,
of die jerrycans in hun Ape laden.

Zelf strompelden wij over een gazon
dat werd doorkruist door willekeurige straten,
die ons naar een terras toe dirigeerden
waar men ons koffie met gebak serveerde.

4. Le Garage

De Ballaro, ‘s avonds: de Carmine
staat vreemd en stijf in het donker, de kramen dicht,
straten spekglad, maar uit de winkeltjes
dreunt net zo veel muziek als overdag.
Het plein vol jonge mensen met een glas
in de hand, sigarettenrook, gelach,
en veel gepraat. Alles is wat het is,
ondoorgrondelijk de betekenis. Wij banen
ons, ook niet te beroerd, een weg tussen
de lichamen, op zoek naar Le Garage.

5. Betekenis

Palermo leeft, Marjolein, het is waar,
hier schuiven
Afrika en Europa in elkaar,
met (ongetwijfeld gul
gesponsord door de maffia)
de kleurstelling van Zuid-Amerika -
en de betekenis die leggen we
er gemakkelijk in: viskramen, groentekramen,
krokodillen ook, een jongen die sarcastisch
naar de bal in zijn hand kijkt,
vrouwen met argusogen, mannen die
zinloos met jerrycans met water sjouwen,
schort, djellaba,
en wat wil je nog meer, of wil je soms zwoel dansen
voor de schijngevels van de barokkerken,
die op onze reformaties
niets hebben aan te merken.’

 

Niet schuldeloos

 Fontana

Afdalen door Trastevere

Fontein in muur, een doelwit naar je hart,
en je vermaakt je dagenlang met scherp
te schieten in het natte park.

Ieder schot raakt de roos. Applaus, applaus.

Buigen voor het publiek. Het onderhout

zit vol met flarden folie. Het is koud.

De kolonel speelt het spel grijnzend mee.
Miss Scarlett glimlacht gracieus en streelt
je opgetogen tintelende vlees.

Bij de rivier ben je nog niet geweest.

Afdalend naar de Tiber kom je iedere dag een kleine fontein tegen die in een muur is gemetseld. Je raakt verstrikt in allerlei spelletjes.

Niet schuldeloos naar het Pantheon

Met vlaggen wapperend en wimpels stormen
we en met verwaaide groene sjaaltjes over
het plein, het Pantheon in. Binnen is

het heet als in een voetbal. Jonge mensen
uit zes windstreken worstelen beschaafd
om honderd plaatsen bij het altaar. Wij,

altijd bescheiden, blijven in de rij
staan totdat het volstrekt blijkt uitgesloten
dat Christus opduikt in het middenpad.

Maar dan zetten we alle schroom opzij
en vechten met tanden en klauwen bloot
door hoge stapels lijken, totterdood.

Algoddelijk.

Het Pantheon. Algoddelijk. Gewijd
aan een kosmos die we niet meer begrijpen,
waarin de goden als planeten rijden
op een koperen rail:

Jupiter, Venus, Mars, Mercurius,
Saturnus, Zon en Maan, als kermispaarden
zijn ze geketend aan hun banen, maar
als ze het beu zijn, kunnen ze ontsnappen

door het gat in de koepel. Naar landschappen
van een bizar, oogverblindend design,
waarin mensen en dieren vreemden zijn.

Het gedicht fabuleert over de betekenis van het Pantheon.

Zalmroze pleisterwerk, doorrookt ivoor

Met Frida schuilen in het Parco Doria Pamphili

De nissen voor de standbeelden - ditmaal
van holle redenaars - zijn deels bezet,
deels leeg. We vragen ons niet af wie hier

horen te staan, wie niet. Wanneer de wolken
snel komen opzetten, zoeken we naar
een toevlucht waar er plaats is, en terwijl

het park ten onder gaat in regenvlagen
stellen we ons, rillend in onze nissen

- zalmroze pleisterwerk, doorrookt ivoor –,
de onbegrijpelijkste dingen voor.

Royaume des lumières

Capella dei Pamphili

Een kleine Russisch-orthodoxe kerk,
een tempeltje, een kapel, verstopt diep in
het park Doria Pamphili: zo fraai,

zo excentriek als alles hier. We doen
kieskeurig onze ronde. Hek op slot.
Geen bel. Geen brievenbus. Een tanend licht

dat regen aankondigt: de buien die
hier in Rome het wisselgeld zijn van
oktoberzon. En vlakbij waar we staan

zijn er al lantaarns aangegaan.

Transit

Treinreis in 2018

Op het station van Duisburg

Op het station van Duisburg is het dak
gemaakt van kippengaas. De regen valt
met lange, koude druppels binnen en
de trein glijdt langs het perron. Met een knop

proberen we verkleumd ons toegang te
verschaffen tot de eerste klas. Maar zie,
daar rijst een conducteur met kort blond haar
steil overeind op in deur. Hij is

tot elke hulp bereid. We deinzen terug.
We aarzelen. We zeggen: “Nee, o nee.
Nee, conducteur, we willen nog niet mee.
We hebben hier nog zoveel werk te doen,

we hebben nog zoveel catwalks te lopen,
tegels te kopen, tegels te verkopen...”
Maar conducteur trekt zich er niets van aan.
De koffers worden op de trein gedaan.

Ze worden, stipt volgens de regels, met
een bons naast onze plaatsen neergezet.

München

…Onwerkelijke stad.
‘s Ochtends, onder de bruine mist van een winterdag stroomde een menigte over London Bridge, zo veel, ik wist niet dat de dood er zo veel had weggenomen…

T.S. Eliot, De woestenij

Myriaden mensen

Hij glipt door Midden-Duitsland heen, de trein,
langs Frankfurt aan de Main, naar München toe,
achtervolgd door zwarte buienfronten
die woest over de heuvels rollen zonder

hem in te halen. Op het eindstation
zijn alle conducteurs verdwenen, maar
overal staan er ellenlange treinen
te snuiven tegen de perrons,

en myriaden mensen die gedwee
wachten op wat de borden melden. Op
het minste teken pakken ze hun spullen
en stappen in de trein naar plekken waar

je voor geen geld ter wereld heen zou willen.

Blaasorkest

Onder de winkelpuien aan de kop
van het station marcheert een klein orkest,
hun uniformen hemelsblauw en wit

met zilveren beleg. Ze spelen liefst
keiharde blaasmuziek. De dirigent
haalt verontschuldigend zijn schouders op

tegen verkopers in de winkeldeuren
wanneer hij een glas bier aanpakt. Hij kent

zijn mannen, is aan het lawaai gewend.

Grand café

Zelf zitten we aan de rand van het station
urenlang in een zweterig café
vol kortgebroekte, kortgerokte mensen:

slaapdronken mannen, dirndlmeisjes met
borsten die bijna uit hun blouses springen.

Wat zijn ze jong! Wat zijn ze goedgebekt!
We zingen schaamteloos de schlagers mee,

maar denken: conducteur, o conducteur,
hoe lang nog voordat onze trein vertrekt?

Roma Stazione San Pietro

Tegen de tijd dat we in Rome zijn
(een nachtlang zitten zonder slaap en ziek
zonder een duidelijke oorzaak, met

in het raam enkel spiegelbeelden van
onszelf en in een verre verte lichten
op hellingen) zijn we van ieder greintje

zelfvertrouwen ontdaan. Termini is
oorlogsgebied van onkruid, wit beton:
de eindeloze stoepen waar we ons

als kinderen al verveelden. Tuscolana.
Trastevere. En onder het station
San Pietro, in de tunnel, miliciens

die tot de tanden zijn bewapend maar
niet streng. Ze maken lui gebaren met
de loop van hun automatisch geweer.

Loopt u maar door.
Komt u maar niet meer weer.

 

 

Route

Met de moed der wanhoop

September. Met de moed der wanhoop zijn
we onderweg naar Modena. De Po
ligt hoog en droog tussen de dijken en
de mais ligt dood op de velden.

De auto stommelt ongeduldig over
de reparaties aan het asfalt van
regionale wegen. Zullen we ooit

de kerk zien met de marmerleeuwen, ooit
onder de colonnaden zitten en vis eten,
onder de colonnaden witte wijn?

September ’23. Vlaggetjes
om pompstations zonder bediening, silo’s
waar niets beweegt, lege fabrieksterreinen.

Kunnen we zo ooit Modena bereiken?

Is dit de route die we moeten rijden?

( Bestolen onderweg naar Modena?

Elf uur. Stoppen op weg naar Modena
voor koffie bij een restaurant waar nog
geen eten geserveerd wordt, koffie wel,
maar je moet betalen in de keuken.

En even verderop een bakkerij
waar ze croissants hebben met chocola
en veel glazuur. We overleggen en
we nemen er twee in een zakje mee.

Als we daarna weer bij de auto zijn,
wachten ze er ons op, een nette rij
goudeerlijke Italianen met
theedoeken en servetten op de arm.

Met lege ogen. Zijn we hier bestolen?
We groeten en we rijden rustig het
parkeerterrein af, dat zich uitstrekt tot
de bosrand, waar de weg linksaf slaat en

daarna rechtdoor, rechtdoor naar Modena.)

De romantische mens

Over het masturberen van dolfijnen

2016, onderweg van Capri, voor Positano.

1. De romantische mens

De romantische mens, in het licht van
de ondergaande zon tegen de reling
geleund, ziet de grijsbruine lijven van
dolfijnen dansen op de waterspiegel.

Schaamtevol denkt hij aan de wan-
daden die chimpansee en mens zo vaak,
zo moeiteloos bedrijven: kindermoord,
kannibalisme, genocide, wat

is er toch mis, peinst hij, met het genoom
van ons, savannebewoners, waarom
moeten we voortdurend ten achter blijven
bij in de avond snaterende dolfijnen?

2. Cafetaria

Hij klautert ruggelings de trap af naar
het tussendek, de romantische mens.
Ze hebben daar een cafetaria
waar je cola kunt kopen en patat.

Van wellust en van gewelddadigheid
zijn niet meer dan de indirecte sporen
waarneembaar, en het zegel van de leugen
op de bleke gezichten van de mensen

die samendrommen bij de grote ramen.
Maar de dolfijnen kan men niet ontwaren.

3. Ramen

De grote plastic ramen met condens
waarin brutale kinderen hun namen
schrijven en tekeningen maken van
geslachtsdelen. De sponningen zijn, in

de ondergaande zon, ijskoud en hard
aan de wang van de romantische mens.
En de dolfijnen zijn niet zichtbaar. Niet
meer hoorbaar hun gesnater in de avond.

In het tv-programma Rambam van 2 maart 2016 werd onthuld dat de dolfijnen in het Dolfinarium in Harderwijk voor de lieve vrede soms gemasturbeerd worden.

Aan het strand van Salerno in gesprek met Marcus Licinius Crassus

Beetje dronken


Hé, oude kaalkop, ben je echt zo rijk?
Of heb je zo maar zesduizend slaven
aan het kruis gespijkerd langs de Via Appia?
En hoe oud was je eigenlijk?
En toen je Azië in wilde nemen?
Hoe vet?

Caesar was pontifex maximus
toen hij zesendertig was, lees ik.
En Alexander was op die leeftijd
al lang en breed dood.

Maar jij, toen met die slaven,
en later, bij Carrhae
hoe oud was je, kale?
Hoe vet? En hoe hield je je groot?

*

Zelf ben ik achtenzeventig, kale, maar toch
meer dan tweeduizend jaar jonger dan jij.
Rijk ben ik niet, en ook niet vet.
Maar zesduizend slaven
daar draai ik
mijn hand niet voor om.

Je hoort mij niet zeggen
dat ik verlang naar de geur van het slagveld,
en het tandenknarsen van
stervende soldaten,

maar de uiteinden van Azië,
heb ik al meer dan eens
onder de zolen gehad.

*

En in mei zit ik aan het strand
van Salerno, Crassus. In de wind, in de zon.
Kouwelijk kijk ik uit
over de wijnkleurige zee.

En zelfs even met schokkende schouders
het ijzige water in.
Vogels duiken op
de glinsterende golven. Diep ademen,

diep ademen, denk je,
die kou gaat
vanzelf weer voorbij.

Het strand van Salerno is een kleine, groezelige strook zand. Waar het idee vandaan kwam dat Crassus kaal was weet ik niet meer. Zijn vermogen beliep (volgens Plutarchus) 200.000.000 sestertiën.

Glossolalie

Glossolalie

Aan een van de slordige tafeltjes
op het trottoir schreef ik geen opstel
over de baksteenrenaissance van
het Palazzo Farnese in Caprarola,

maar de koffie was goed, en toen ik later,
na te hebben geplast (de wc binnen
in de strak gemeubileerde, koele
pijpenla, achter het tafelvoetbalspel;

potplanten donkergroen en stoffig
tussen de pilaren, asbakken op
de toog, daarachter, hoog, tussen de flessen,
een kleine tv), het gelag betaalde

en over baksteenrenaissance smaalde,
glimlachte de eigenaar zo goedmoedig,
zo vaderlijk, of niemand in de gaten
had dat ik Nederlands tegen hem praatte.

Seks bij San Giorgio

Venetië, 23 oktober

Niet hoe van verre
de raadselachtige vinger
van S. Giorgio oprijst in de nevel;

maar in close-up: de wind,
het blikkerend water,
de 23-oktoberzon.

En op de trap van de kerk,
op de hier en daar brokkelige
kalkstenen trap,

een jonge Italiaan
in hemd en spijkerbroek die
geduldig een Engels
schoolmeisje met
een keiharde kopstem
versiert.

Een restaurant aan het lido van Ravenna

Aan tafel met keizerin Theodora

Ze eet met kleine, elegante vingers,
stukjes vis, witbrood, nipt de witte wijn,
volmaakt welgemanierd, maar wat ze zegt
is door en door vergiftigd. Deze vrouw,

ze is niet te vertrouwen, zegt de ober,
zo leugenachtig als een pop, meneer!
Ik kijk voorzichtig langs haar heen terwijl
ik in mijn eten prik. Hierbuiten, achter

de spiegelbeelden in de ramen, varen
duistere schepen een nacht in die wordt
doorzeefd door het vinnige licht
van miljarden sterren, miljarden jaren.

Mezzogiorno

Non è male.

Hij lacht breeduit,
zijn lach is als een foto
in een folder van
een industrieterrein
dat nog moet worden aangelegd.

Op de met gras begroeide
oever van de Griekse zee
spelen de meisjes.

Non è male la macchina
zegt hij welwillend (zíjn rijkdom,
denkt hij,
de bronzen godenbeelden
die nog niet zijn opgedolven
in zijn tuin.). Ik lach

op mijn beurt. Streel behoedzaam
de stalen golven.

Non è male.

Apulië

Zomeravond aan
de Adriatico.
De muggen dansen boven

het zoute gras. De zee
is donkerblauw en
koel als glas.

Italië
steekt een lange tong uit en likt
naar Afrika.

Avernus

Dode koplampen
tussen de heuvels.
Daar!
Een gat in het landschap,

een duister oog,
een mond zonder tanden.

Geen vogels. Dit is
wel bijna zeker
de poort naar de Hades.

Je stapt door het scherm en
je kunt niet meer sterven,
voor eeuwig verlost

van zon, maan en sterren.

Plejaden

Castellamare, maart

We klikken de tuinstoelen in het slot
en hangen heel de dag besluiteloos
in de hoogdravende zon,

onder een boze wind die zich verwart
in de haren van de mimosa. Als
het avond wordt, kraken de palmen, en

buigen de cipressen bijna tot de grond.
De glazen op de tafel zijn beslagen,
de kou gaat tot het bot, terwijl we ons

tussen de folders en de kaarten van
attracties van het vorig jaar beraden
over wat mogelijk is en wat niet.

Boven ons draaien de ijzige Plejaden.

Petrarca, koning van de nacht

Op weg naar Rome, in de trein,
schreef ik als test een kort gedicht.
Later, tussen lyriek en leer,
stank van sigaretten, in grijs licht,
keek ik voorzichtig om me heen.

Vrouw op een bank, kind voor het raam,
langzaam ontstaat een wolk van lach.
De tijd tikt als een veer die zich
ontspant. Een traan die in
een trechter valt.

Petrarca, koning van de nacht.
Iedere kuch geregistreerd,
iedere kus wordt zuchtend in
een kleine rieten mand gebracht.

In de karnton van Rome

Voorzichtig dalen we af in de karnton van Rome.
Overal claxons. Duiven verschansen zich tussen
het verkreukte papier van platanen.

We zoeken een weg tot waar
de groene Tiber tegen de kademuur kabbelt.
Er groeien hier elzenstruiken en magere wilgen,
tot manshoog opgesierd met tassen van plastic:
flarden in vrolijke kleuren die tonen tot waar
het water gestegen is bij de laatste overstroming.

Mooie, zwartharige meisjes laten hun kont zien
achter de ramen van een ziekenhuis zonder patiënten.

In de karnton van Rome, en er rinkelen bellen.
Kinderfietsjes spellen de prijs van de herfst.

Via Appia ‘99

Mooie wijven met zwarte konten houden
zich tussen de monumenten verborgen,
die glimlachend tevoorschijn stappen als

er wordt geclaxonneerd. De middeleeuwen
zijn nog lang niet voorbij, denk je, terwijl
je met bankbiljetten manipuleert.

(En op het forum zetelen de pausen
in de resten van oude tempels,
mompelen in hun baarden, rukken aan

hun kleren, klagen, hartverscheurend bleek.)

Anders

Ave Maria aan de Via Appia

Achter het monument van een al lang
en breed vergeten Roman knight
grijnzen prostituees, die er alleen
op het eerste gezicht niet helemaal

onaantrekkelijk uitzien. Vliegensvlug,
als trekpoppen, steken ze benen uit,
gelaarsd, gebroekt, en spitse vingers met
een zojuist opgestoken sigaret.

Parasoldennen keren zich, gebelgd
hun grote zwarte knuisten schuddend, tegen
de hemel. Je grijpt in je zak en schuift

met de volumeknop. Daar rijst de geest
van Jessye Norman als een rots omhoog
in de gewelven van je binnenoor.

Rome in november

Rome in november, ieder monument
is een vermomd kantoor waar de entree
moet worden afgedragen onder de
ijskoude ogen van een bureaucraat.

Vrouwen, half moederlijk, half minnares,
zijn achteraf glimlachend in de weer
met Nescafé. Kringen op tafelblad.
Kinderen spelen met boodschappennet.

Torso’s spierwit van marmer en bezaaid
met littekens van straatgevechten staan
achteloos naar de muur gekeerd. Het zijn
er veel te veel natuurlijk, hun bestaan
a.g.v. lakse regelgeving onbedreigd.

Voordat de bladeren als vettig pakpapier
van de platanen vallen, zullen ze
evenwel door de medewerkers van
de Rijksplantsoenendienst hier worden af-

gehaald en in een bergplaats opgeslagen
waar ze alleen door wetenschappers met
autorisatie van het stadsbestuur
(of stadsdeelraad misschien?) zijn op te vragen.

La Tempestà

December. Rook
boven Rome:
tuinafval dat
wordt verbrand
in behekste tuinen.

Bliksem die tussen
de bomen witte recht-
hoeken verlicht: muren.

Je bent naakt en het kind
moet gevoed worden.

Steekt
daar de wind op?
Zucht daar al regen?

Onweer roept het beeld op van een beroemd schilderij.